fimmtudagur, janúar 18, 2018

Efi

Eftir John Patrick Shanley. Íslensk þýðing: Kristján Þórður Hrafnsson. Leikstjórn: Stefán Baldursson. Leikmynd og búningar: Þórunn Sigríður Þorgrímsdóttir. Lýsing: Ólafur Ágúst Stefánsson og Jóhann Friðrik Ágústsson. Tónlist: Veigar Margeirsson. Hljóðmynd: Elvar Geir Sævarsson. Leikarar: Steinunn Ólína Þorsteinsdóttir, Hilmir Snær Guðnason, Lára Jóhanna Jónsdóttir, Sólveig Guðmundsdóttir. Frumsýning í Kassanum í Þjóðleikhúsinu 13. janúar 2018, en rýnt í 2. sýningu 14. janúar 2018.


Sálarháski alstaðar 

„Það sem raunverulega á sér stað í lífinu er ekki þannig að það sé hægt að leggja út af því. Sannleikurinn er ekki efni í góða predikun. Hann er svo oft ruglingslegur og niðurstaðan óskýr.“

Þannig kemst séra Flynn að orði þegar systir James spyr hann út í sannleiksgildi aldeilis prýðilegrar dæmisögu sem hann notaði í predikun um slúður. Þetta er alveg rétt hjá prestinum. Kannski þess vegna sem leikskáld grípa gjarnan til þess að staðsetja siðklemmuleikrit innan veggja klausturs og kirkju. Þar eru línurnar einfaldari, færra sem hefur áhrif á gjörðir fólks. Og auðvitað meira í húfi en hjá hinum vantrúaða leikmanni nútímans.

En jafnvel í þessu einfaldaða umhverfi er manneskjan söm við sig og stjórnast af ótalmörgu öðru en siðviti og trú. Persónuleiki, lífsreynsla, samfélagsstaða, hvatir; allt hefur þetta áhrif til góðs og ills. Þetta veit John Patrick Shanley mætavel og þess vegna er Efi alls ekki réttnefnd „dæmisaga“, heldur verk skrifað innan leikritunarhefðar þar sem aðstæður og atburðir líkja einmitt eftir hinum ruglingslega og óskýra raunveruleika, innan kirkju og utan. Sem því nemur verra efni í dæmisögu.

Við kirkju Heilags Nikulásar í New York er starfræktur barnaskóli. Þar ræður ríkjum systir Aloysius, framúrskarandi fær í sínu starfi, með óbilandi undirstöðu í kennisetningunum og einstrengingsleg og hrokafull eftir því. Hinn léttúðugi nútími hefur hafið innreið sína í gervum ungnunnunnar systur James og séra Flynn. Skólastýran hefur vald til að móta stúlkuna að vild, en öðru máli gegnir um prestinn. Þegar atvik varðandi einn altarisdrengjanna vekur grunsemdir um misnotkun gengur systir Aloysius í málið af röggsemi sem fer jafnvel á skjön við skýran valdastrúktúr kirkjunnar. Velferð barns er í húfi, en undir og saman við kraumar persónuleg andúð og hugmyndaleg togstreita. Hvaða syndir er réttlætanlegt að drýgja til að leiða slíkt mál til lykta, og er drifkrafturinn kristilegt siðgæði, umhyggja og réttlætiskennd eða eitthvað lægra? Þarna er efinn.

Þetta Pulitzer-verðlaunaleikrit er haganlega smíðað í hinni rótgrónu raunsæishefð sem nær amerískum hápunkti sínum í sumum verka Arthurs Miller. Upplýsingum er miðlað áreynslulaust og á tæknilega hárréttum stöðum til að viðhalda spennu, áhuga og óvissu áhorfenda. Persónurnar bæði fulltrúar hugmynda, stétta og lífsafstöðu en nægilega búnar persónueinkennum til að verða fyllri og nær því að líkjast fólki af holdi og blóði. Það sem á vantar til að það sé framúrskarandi er einna helst það að sálarangist systur Aloysius í lokin er ekki nægilega vel undirbyggð, eða okkur leitt nógu snemma í ljós að hún sé hið raunverulega efni leikritsins. Það er of seint að segja áhorfandanum í síðustu setningunum að það sem á undan er gengið sé í raun harmleikur og draga þá loksins fram hver sé hin tragíska hetja.

En sem sagt: fram að því afbragðsgott, og mikið fóður fyrir leikara sem hafa þessa hefð á valdi sínu. Það er óhætt að segja að það eigi við um leikhóp Stefáns Baldurssonar, sem og kunnáttu hans í meðferð efnis af þessu tagi, enda er sýningin einstaklega lipurlega sviðsett og nákvæmlega unnin svo allt komist til skila. Ég hef reyndar smá efasemdir um lögnina á frú Miller, móður altarisdrengsins sem á eina senu þar sem hún mætir til viðtals við skólastýruna sem leitar sannana fyrir illvirkjum prestsins. Mig vantaði meira óöryggi, jafnvel undirgefni, í túlkun Sólveigar Guðmundsdóttur frammi fyrir hinni valdamiklu, jafnvel ógnvekjandi systur Aloysius. Það er varla hægt að vera á jafn augljósum útivelli og frú Miller. Sonur hennar er eini þeldökki nemandinn í skólanum í írsk-ítalska verkamannahverfinu og öll hans framtíð veltur á að hann útskrifist þaðan. Ég held líka að þegar frú Miller setur fram sína sýn á málið og hryllilegar aðstæður fjölskyldunnar væri samanbitin harka rökréttari og áhrifaríkari en sýnileg örvænting. Sólveig vann vel úr þeirri leið sem valin hafði verið, verðugur mótherji skólastýrunnar.

Það lendir á ungum herðum Láru Jóhönnu Jónsdóttur að gefa sýningunni léttleika i hlutverki hæfileikaríku hugsjónakonunnar systur James, sem við sjáum að er – eðlilega – undir hælnum á systur Aloysius en getur þegar mikið liggur við staðið uppi í hárinu á henni og er glöggskyggn á bæði kosti hennar og galla. Skýr og vel unnin persóna þar sem mikið var sagt með líkamsmáli og augnaráði.

Hilmir Snær Guðnason er framúrskarandi sem séra Flynn. Geislandi af persónutöfrum og brothættum myndugleika. Reynsla, færni og hæfileikar Hilmis Snæs nýtast til fullnustu í þessum stíl, við sjáum áreynsluleysi meðan tæknin vinnur vinnuna. Þeir Stefán og Hilmir stilla sig algerlega um að gera Flynn grunsamlegan eða ljá honum einhver einkenni sem falla að staðalímyndum um níðinga. Sem eykur spennustigið fremur en hitt.

En auðvitað er endurkoma Steinunnar Ólínu Þorsteinsdóttur stóru fréttirnar. Það er óhætt að segja að það sé umtalsverður stæll yfir henni. Stjörnubragur. Systir Aloysius verður bæði ómótstæðileg og ógnvekjandi í túlkun Steinunnar Ólínu, hún drottnar yfir sviðinu og allar setningar sem eiga að vekja hlátur gera það. Og aftur: áreynsluleysi. Vald á viðfangsefninu. Það fer einkar vel saman með því valdi sem persónan hefur lengst af á aðstæðum og öllum í kringum sig, að henni sjálfri meðtalinni.

Leikmynd og búningar eru verk Þórunnar Sigríðar Þorgrímsdóttur. Búningarnir stýrast eðlilega af raunsæisnálgun sýningarinnar, nunnur og prestur skrýdd eins og vera ber, þó háir hælar skólastýrunnar hafi fengið mig til að velta vöngum. Og kannski hefði frú Miller mátt mæta örlítið settlegri með siðprúðari pilssídd á fundinn í klausturskólanum.

Umgjörð Þórunnar um verkið er eins einföld og verða má. Hvítur bogadreginn veggur sem lita mátti með ljósum og varpað var á fallegum trúarlegum teikningum milli þátta. Einnig er gefið til kynna með texta hvar senurnar eiga sér stað, sem vinnur með dæmisagnahugmyndinni en á móti raunsæiseðli verksins en truflaði hvorki né gerði gagn þegar upp var staðið. Íþróttavallarmerkingar á sviðsgólfinu þóttu mér meira truflandi en gefandi. Tónlist Veigars Margeirssonar er þénug og hógvær. Þýðing Kristjáns Þórðar Hrafnssonar stingur hvergi í eyru. Húsgögn og annar sviðsbúnaður naumhyggjulegur mjög, hér er öll áhersla á list leikara og nákvæma meðferð texta.

Fjórmenningarnir standa vel undir þeirri ábyrgð. Sýning Þjóðleikhússins á Efa er prýðistækifæri til að sjá framúrskarandi leikhóp flytja af öruggu listfengi vel uppbyggt og alvörugefið verk sem ætlar sér þegar upp er staðið aðeins um of sem drama en rígheldur leikhúsgestum, skemmtir og hreyfir við.


þriðjudagur, janúar 16, 2018

Himnaríki og helvíti

Eftir Jón Kalman Stefánsson í leikgerð Bjarna Jónssonar. Leikstjórn: Egill Heiðar Anton Pálsson. Leikmynd og kvikmynd: Egill Ingibergsson. Teikningar og kvikun: Þórarinn Blöndal. Búningar: Helga I. Stefánsdóttir. Lýsing: Þórður Orri Pétursson. Tónlist og hljóðmynd: Hjálmar H. Ragnarsson. Hljóð: Baldvin Þór Magnússon. Leikgervi: Helga I. Stefánsdóttir og Árdís Bjarnþórsdóttir. Hljóðfæraleikarar: Pétur Eggertsson og Sólrún Ylfa Ingimarsdóttir. Leikarar: Bergur Þór Ingólfsson, Birna Rún Eiríksdóttir, Björn Stefánsson, Hannes Óli Ágústsson, Haraldur Ari Stefánsson, Katla Margrét Þorgeirsdóttir, Margrét Vilhjálmsdóttir, Sigrún Edda Björnsdóttir, Valur Freyr Einarsson og Þuríður Blær Jóhannsdóttir. Frumsýning á stóra sviði Borgarleikhússins 11. janúar 2018.

Listin að lifa af

,,Þetta var tími þegar fólk var bæði óskaplega opið og dramatískt í samskiptum en einnig lokað og sýndi mikla hörku hvað við annað,“ segir Bjarni Jónsson, leikgerðarsmiður Himnaríkis og helvítis, í viðtali í leikskrá sýningarinnar. Þetta er skörp athugasemd og gefur kannski innsýn í hvers vegna þríleikur Jóns Kalmans Stefánssonar og þó sérstaklega fyrsta bók hans, samnefnd sýningunni, hefur eignast sess sinn í hjarta lesþjóðarinnar. Hér eignast einstakur tónn og nálgun Jóns á skáldskapinn (ég vil síður kalla það „stíl“) heimili þar sem eiginleikar hans og tjáningarmáttur njóta sín í fullkomnu samræmi við umfjöllunarefnið. Persónur Jóns njóta þess einmitt hvernig hann gefur þeim færi á að vera opnar og dramatískar á áhrifaríkan hátt, fyrir utan hversu skáldlega og upphafið sögumaðurinn lýsir einatt þeirra innra lífi. Og harkan, hrjóstrugt yfirborð persóna sem neita eða geta ekki lifað opnar, heilla einatt þennan höfund og kalla fram margt það magnaðasta sem hann skrifar.

Þrátt fyrir að þríleikurinn – einkum fyrsta bindið – hafi hitt þjóðina í hjartastað hefur hann líklega ekki búið þar nógu lengi til að þola, eða verðskulda, galgopalega póst-dramatíska þeytivindu í anda Þorleifs Arnar Arnarssonar eða Yönu Ross. Það gæti að minnsta kosti verið ein skýring þess hve hlutlaus afstaða er tekin til efnisins í sýningu Borgarleikhússins. Mögulega er ósanngjarnt að kalla verk þeirra Bjarna og Egils Heiðars Antons Pálssonar leikstjóra „gamaldags“, en það er sannleikskjarni í því líka. Örlítið meira afstöðupúður hefði ekki sakað, sýnist mér úr sæti eftiráskýrandans. Þetta bitnar ekki síst á þorpsbúunum, þar sem hin skýri dilkadráttur höfundar í góða og slæma fólkið er ýktur og engum gráum flötum hleypt að. Fyrir vikið afhjúpast viss klisjutilhneiging í persónugalleríinu. Í þriðja hluta kviknar sú hugsun að það sé engu líkara en Charles Dickens hafi ákveðið að leggja frá sér Nickolas Nickleby og skrifa frekar Heimsljós eftir sínu höfði.

Fyrir utan orðspor bókanna og fegurð textans er erfitt að koma auga á kosti þríleiksins sem efnis í leiksýningu, og það verður að viðurkennast að sýning Borgarleikhússins nær ekki fyllilega að gera þá augljósa. Dramað, átökin í Himnaríki og helvíti og Harmi englanna eru fyrst og fremst við náttúruöflin; veðurofsa, sjó og snjó, nokkuð sem leikhúsið er ekki á heimavelli við að lýsa, og þegar togstreitur innan mannlegs samfélags taka við í Hjarta mannsins þá siglir Jón hættulega nálægt melódramanu, nokkuð sem getur verið leikhúsinu skeinuhætt, nú á öld kaldhæðni og efasemda.

Hitt er líka erfiðleikum bundið hvað vitundarmiðja bálksins, strákurinn sem lifir af sjóferðina örlagaríku, kemst undir verndarvæng sterkra og sjálfstæðra kvenna og tekur að lokum örlög sín í eigin hendur, er kyrrstæð persóna. Hann birtist nánast fullþroskaður í upphafi sýningar, nývaknaður í verbúðinni. Opinn, greindur, skapheitur, listelskur, leitandi, hugrakkur og ástríkur. Síðan fylgjumst við með honum takast á við heiminn með þessum vopnum sem honum eru fengin á fyrstu síðu. Sem gengur mun betur upp á pappír en sviði. En þá kemur til kasta Þuríðar Blævar Jóhannsdóttur. Sköpun hennar á stráknum er ekki hægt að kalla neitt annað en leikhústöfra. Algerlega sannfærandi túlkun og þrungin útgeislun sem staðsetur strákinn ævinlega í miðri athygli áhorfandans.

Það er auðveldara að sætta sig við það hvað aðrar persónur eru kyrrstæðar og eintóna, þetta er jú saga stráksins. Allar þessar myndir eru skýrar og skarpar, vel studdar af fallegum, viðeigandi en óneitanlega ansi ófrumlegum búningum Helgu I. Stefánsdóttur. Valur Freyr Einarsson hreppir gjarnan, og brillerar í, hlutverkum illgjarnra ríkisbubba og fór áreynslulaust með Friðrik, en skapar líka eina af áhugaverðari og dýpri týpum sýningarinnar úr hrúðurkarlinum Pétri. Katla Margrét Þorgeirsdóttir er Andrea kona hans, sem strákurinn „bjargar“ úr ömurlegum aðstæðum, fallega teiknuð persóna en sérkennilegt að hafa þessa brotnu konu svona fagra og beina í baki – hefði ekki verið áhugaverðara að láta strákinn einan um að sjá í henni fegurðina? Það geislar líka af tálkvendinu Ragnheiði og hinni elskuðu Álfheiði í meðförum Birnu Rúnar Eiríksdóttur, eins og maklegt er.

Stoltar og fagrar eru þær líka stöllurnar Helga og Geirþrúður og Sigrún Edda Björnsdóttir og Margrét Vilhjálmsdóttir fara létt með að sýna á þeim þessa einu hlið. Kolbeinn blindi, bitastæðasta hlutverk Haraldar Ara Stefánssonar, er frekar þreytandi í sínum hrópum. Var virkilega ekki pláss fyrir senu með stráknum að lesa fyrir hann? Það hefði stækkað mynd þeirra beggja í sýningunni, dýpkað skilning okkar á aðalpersónunni. Bárður var skemmtilega lífsglaður hjá Birni Stefánssyni og dauði hans hálfu átakanlegri fyrir vikið.

Það kom mér svolítið í opna skjöldu að það er hin sérkennilega og sviðsetningarlega vandasama miðbók, Harmur englanna, sem rís hæst í sýningunni. Þar blómstrar umgjörð Egils Ingbergssonar, dúkurinn stóri sem leikhópurinn magnar með illviðrið, skápallurinn, kröftugar teikningar Þórarins Blöndal og lýsing Þórðar Orra Péturssonar auk hljóðvinnslu Baldvins Þórs Magnússonar. Þarna gengur leikhúsið af einurð og heiðarleika á hólm við verkefni sem ekki er sjálfgefið að takist, og sigrar.

Þarna í hríðinni kemst sýningin líka næst því að gefa persónu áhugavert dramatískt líf í Jens pósti, þökk sé tveimur atriðum. Annarsvegar þar sem hann opnar sig fyrir stráknum í svaðilförinni miklu um ástæður þess að hann verði, og muni, halda lífi, og síðan þar sem ferðafélagarnir liggja í vari við líkkistu Ástu heitinnar og hann útlistar ástarmál sín. Allt eru þetta þó frásagnir af dramatík utan sviðs, líkt og í frönskum sautjándu aldar harmleik. Bergur Þór Ingólfsson er firnagóður Jens, sérstaklega í eintalinu magnaða um systur sína. Hannes Óli Ágústson kröftugur Hjalti vinnumaður, en á sitt stærsta og besta hlutverk í hinum ógæfusama Gísla skólastjóra sem nær mögulega einhverskonar landi í leikslok. Ekki endilega frábær hugmynd samt að láta Hannes Óla syngja einsöng. Grunnhugmynd að baki tónlistabeitingu, með hljóðfæraskipan og lagaval er snjöll, þau Pétur Eggertsson og Sólrún Ylfa Ingimarsdóttir spiluðu hnökralaust og allir sungu hreint. Nýju lögin hans Hjálmars H. Ragnarssonar voru falleg og í réttum anda um leið og þau báru skýr höfundareinkenni.

Leikgerðarhöfundur og leikstjóri vinna með viðteknar aðferðir skáldsagnaleikgerða í þessari sýningu. Framvindunni er ágætlega skýrt til skila haldið frá upphafi til enda, og aðdáendur orðlistar Jóns Kalmans fá fylli sína. Fyrir utan að skila sínum leikhlutverkum, flestir fleiri en einu, með þeim takmörkunum sem aðferðin setur djúpri og innlifaðri persónusköpun, gegnir leikhópurinn hlutverki sviðsmanna og sögumanns. Umbreytingar og sviðsetning er meira og minna fumlaus en ég hef efasemdir um þá ákvörðun að leggja drjúgan hluta sögumannstexta í munn talkórs leikaranna. Það þarf í það minnsta að útfæra betur. Hópurinn hljómaði oftast meira eins og illa samstilltur söfnuður að fara með trúarjátninguna í sunnudagsmessu en fagmenn að beita úthugsuðu listrænu stílbragði. Kannski var það meiningin. Vera má að kórinn slípist, en er þetta ekki óþörf upphafning textans?

Almennt þykir mér hér stigið fullvarlega til jarðar. Ljóst er að þríleikur Jóns er efniviður sem nýtur sín ekki sjálfkrafa til fullnustu í leikrænum búningi. Engu að síður er honum mikið til hlíft við þeirri róttæku rannsókn sem kröftugar leikgerðasýningar undanfarinna ára hafa byggst á. Útkoman er ekki nægilega sjálfstætt listaverk. Það er augljóslega meðvituð listræn ákvörðun og skilar bæði styrkleika og ágöllum sýningarinnar.

Leikgerðin afhjúpar veikleika þessa metnaðarfulla þríleiks. Melódramað, grunnskreiða samfélagsgreiningu og skort á þróun persóna. Sýningin nær engu að síður þegar best lætur að skila og gera sér mat úr umtalsverðum styrkleikum skáldskapar Jóns Kalmans og þeim innblæstri sem í hann má sækja. Þarna munar mikið um eftirtektarverða frammistöðu Þuríðar Blævar. Áhorfendur verða líka vitni að áhrifaríkri beitingu meðala og tækni sviðsins til að skapa aðstæður og virkja ímyndunarafl áhorfandans til að horfast í augu við náttúruöflin og kraftana innra með okkur.

föstudagur, desember 29, 2017

Hafið

Eftir Ólaf Hauk Símonarson. Leikstjórn: Sigurður Sigurjónsson. Leikmynd: Finnur Arnar Arnarson. Búningar: Þórunn María Jónsdóttir. Lýsing: Ólafur Ágúst Stefánsson. Myndband: Ingi Bekk. Hljóðmynd: Kristján Sigmundur Einarsson og Guðmundur Óskar Guðmundsson. Tónlist: Guðmundur Óskar Guðmundsson og fleiri. Leikarar: Baldur Trausti Hreinsson, Baltasar Breki Samper, Birgitta Birgisdóttir, Elva Ósk Ólafsdóttir, Guðrún S. Gísladóttir, Oddur Júlíusson, Snorri Engilbertsson, Snæfríður Ingvarsdóttir, Sólveig Arnarsdóttir og Þröstur Leó Gunnarsson. Frumsýning á Stóra sviði Þjóðleikhússins þriðjudaginn 26. desember 2017.

Kyrrlátt kvöld við fjörðinn

Það reyna fæstir lengur að taka mannlífið þeim tökum sem Ólafur Haukur Símonarson gerir í Hafinu, sem birtist svo eftirminnilega á Stóra sviði Þjóðleikhússins fyrir tuttugu og fimm árum og snýr aftur nú, eins og krakkaskammirnar hans Þórðar útgerðarjaxls. Formgerð og aðferð raunsæislegs „stofudrama“ að hætti næstsíðustu aldamóta er ekki lengur útgangspunktur sviðshöfunda, og hætt við að það sérhæfða handverk sé á leiðinni á Árbæjarsöfn vestræns leikhúss. Sem er synd, því þegar best tekst til eru fáar leiðir skilvirkari til að skoða samfélag og sálarlíf, en þó einkum og sér í lagi samspil þessa.

Hið sérkennilega óréttlæti sem íslenska kvótaframsalskerfið leysti úr læðingi liggur mjög vel við höggi fyrir rannsóknaraðferðir raunsæisleikhússins. Helstu dauðasyndir leika lausum hala þegar óverðskuldaðir milljarðar eru innan seilingar, og ekkert virðist standa í vegi fyrir græðginni annað en rómantískar hugmyndir um lífshætti í útrýmingarhættu. Skemmtilega kaldhæðnislegt líka að fulltrúar þessarar rómantíkur í verki Ólafs Hauks eru einmitt kaldhömruðustu harðjaxlarnir. Þegar allt er um garð gengið fær Kata gamla, sem fram að því hefur verið einna minnst glámskyggn í galleríi Ólafs, að bera fram hina fráleitu ósk að Bergur sjóhetja geti „byrjað með tvær hendur tómar“ líkt og Þórður forðum. Sá tími er liðinn og kemur aldrei aftur. Það sem er dautt er dautt, eins og Kata boðar í upphafi verks, og er viðkvæði hennar og leiðarstef verksins.

Þó Ólafur gangi í smiðju Ibsens, Shaws og Tsjékofs varðandi aðferð og form eru hans sérstöku höfundareinkenni áberandi, næstum allsráðandi. Þau eru líka stærsti styrkur verksins. „Skemmtilega kaldhæðnislegt“ er ekki verri lýsing á stílsmáta Ólafs en hver önnur. Langflestar persónanna í Hafinu falla í það mót sem við sjáum dæmi um í langflestum hinna fjölmörgu leikrita og sagna sem frá Ólafi hafa komið á löngum og starfsömum ferli: hrjúfar og harðar hið ytra, ólgandi kvika undir. Einhversstaðar leynist sárið sem kvikan sækir hitann í. Allt er þetta fólk orðheppið og fundvíst á hnyttnar spælingar og hittið eins og Amazon-indjánar með eitraðar örvar sínar. Þannig er í það minnsta fjölskylda Þórðar, sem hefur safnast saman næstsíðasta dag ársins, að beiðni ættföðurins, sem grunar að endalokin nálgist og vill að hans eigin dauði verði ekki líka endalok lífsmátans – og þorpsins. Það er hans rómantík. Þórður hefur rekið bæði fyrirtæki og heimili með harðri hendi. Allt verður þetta frá honum tekið, og kemur vafalaust engum á óvart. Það sem er dautt er dautt.

Einlínur og orðahnippingar fjölskyldunnar vekja enn hlátur í sal þegar þær eru lipurlega fluttar. Ekki síst þar sem myrkari hliðum sjávarþorpslífsins er lýst. Hér glansa Sólveig Arnarsdóttir og Oddur Júlíusson sem hafa mest af skotfærunum frá Ólafi í hlutverkum helstu afætanna, brottfluttu systkinanna Ragnheiðar og Gústa. Að ógleymdri Guðrúnu S. Gísladóttur, sem leikur nú hverja skrítnu kellinguna á fætur annarri með miklum sóma og gerði Kötu ágæt skil.

Það er mikill safi í þessum texta, feitir bitar fyrir flinka leikara. En þrátt fyrir þessa skemmtan og mikilsvert erindi náði Hafið þegar á heildina er litið samt ekki nægilegum tökum á þessum áhorfanda að þessu sinni.

Skýringanna er víða að leita. Eitt er nú að samþætting og gagnvirk áhrif samfélagsástands og fjölskylduaðstæðna eru ekki sérstaklega skýr. Fyrir vikið verður „fléttan“ heldur fyrirsjáanleg og framvindan hæg. Úr því þarna eru á annað borð stór leyndarmál þá er ófullnægjandi hversu vannærð þau verða, og snertipunktalaus við gang mála. Þetta bitnar ekki síst á Snæfríði Ingvarsdóttur í hlutverki Maríu. Harmur stjúpdótturinnar, sem einn og sér dygði í mjög hressilegt heils kvölds melódrama, fjarar ófullnægjandi út í verkinu. Það slær mig líka eins og vannýtt tækifæri hvað afstaða allra barnanna til föður síns, fjölskylduauðsins og þess hvað ber að gera er áþekk. Þessi einsleitni verður enn meira áberandi þegar búið er að fækka í systkinahópnum, en þrjár persónur eru horfnar úr verkinu frá fyrri gerð. Tæknilega séð er þessi niðurskurður þó til bóta og vel útfærður, og fyrir þá sem eru vel kunnugir verkinu frá fyrri tíð er forvitnilegt í sjálfu sér að sjá hvernig persónueinkennum hinna útstrikuðu systkina er deilt meðal þeirra sem eftir standa.

Sigurði Sigurjónssyni hefur ekki auðnast að vinna nægilega úr þessum ágöllum. Kannski vegur þar þyngst hvernig afstaða afkvæmanna gagnvart föður sínum er ekki bara einsleit, heldur líka án votts af ótta eða virðingu frá upphafi, og þróast hvorki né breytist að ráði þessa örlagaríku sólarhringa. Þarna hefði þurft að leggjast í mjög nákvæma vinnu með valdastöðu, ekki síst þar sem Þröstur Leó Gunnarsson, jafnmikið afbragð leikara sem hann annars er, er ekki beinlínis á heimavelli við túlkun hrúðurkarla á borð við Þórð. Á samleik Þrastar og allra í kringum hann hvílir spenna sýningarinnar, líkt og ástandið á heimilinu ræðst af stöðu loftvogarinnar. Það hefur ekki tekist nægjanlega vel að teikna upp þetta spennuvirki, svo það skili sér út í sal.

Sérstaklega var furðulegt að sjá eiginmann dótturinnar snerta Þórð kæruleysislega, jafnvel dangla hugsunarlaust í hann með flugeldapoka, án þess að það vekti nein viðbrögð eða hefði eftirmál. Þar fyrir utan kom það í hlut Snorra Engilbertssonar í þessu hlutverki að bjóða upp á áhugaverðustu persónutúlkun kvöldsins. Í meðförum hans verður Guðmundur kostulegur, næstum tsjékovskur, einfeldningur – opið hjarta innan um skeldýrin. Hinn makinn, hin lífsleiða eiginkona Hermanns Þórðarsonar forstjóra, var greinilega auðleyst fyrir Birgittu Birgisdóttur, sem þarf að fara að fá bitastæðari verkefni en lítilsigldu bytturnar og tálkvendin sem hún hefur verið að brillera í undanfarið.

Nostursamleg statusvinna hefði líka auðveldað okkur að skynja betur þrjár ólíkar afstöður til mála. Í fyrsta lagi höfum við „afæturnar að sunnan“, Ragnheiði og Gústa. Þá er það Hermann, skyldurækni heimóttarbróðirinn, sem Baldur Trausti Hreinsson gerir sannfærandi skil en hefði mátt sleppa að gera alveg svona kallalegan. Og svo aflaklóin Bergur. Sjóarinn var kraftmikill hjá Baltasar Breka Samper, hann tók sitt skipstjórapláss í sínum tveimur innkomum, en mig vantaði svolítið slorkeiminn af honum, tilfinningu fyrir að hann væri þrátt fyrir allt ekki á heimavelli í landi, í þessari stofu. Og aftur: skýrari aðgreiningu frá uppeldissystkinum hans. Afstöðu. Það hefði líka þurft að hjálpa Elvu Ósk Ólafsdóttur að vera talsvert minna sjálfbjarga og veraldarvön sem Kristín, svo einhver leið væri að trúa því að Hermann gæti vafið henni um fingur sér með undirskriftir fyrir aftan bak sambýlismannsins. Sem reyndar var erfitt að trúa að ætti nokkurt einasta erindi í þjónustuíbúð fyrir sunnan, hvað þá hún, kona í blóma lífsins.

Opnar leikmyndir sem nýta kosti hringsviðsins eru mjög í tísku í Þjóðleikhúsinu þessi árin. Við minnumst Djöflaeyjunnar, Horft frá brúnni, Hússins og Óvinar fólksins. Finnur Arnar Arnarson fer skylda leið hér, okkur býðst að horfa inn í útgerðarmannshöllina frá öllum hliðum. Þetta eru ekki íburðarmikil húsakynni ef undan er skilinn flygillinn sem Þórður getur rétt svo spilað á. Samtal Maríu og Gústa á dyratröppunum seint í verkinu, sem og fundur Þórðar og Kristínar við útigrillið græddu heilmikið á að losna út úr stofunni, en það er mín tilfinning að hér hafi leynst fleiri tækifæri til að brjóta upp stífa þáttaskiptingu verksins, ibsenska „stofuleikhúsformið“ og umferð fólksins um rýmið. Ólafur Ágúst Stefánsson lýsir heimilið með prýði og öldugangurinn í myndbandsverkum Inga Bekk eykur á stemminguna. Búningar Þórunnar Maríu Jónsdóttur styðja persónurnar ágætlega.

Það hefur verið óeðlilegt ástand í húsi útgerðarmannsins þegar börnin voru að alast upp, og þannig er það enn. Vafalaust hefur honum þótt það nauðsynlegt til að hafa aga og skapa sér svigrúm til að lifa í sátt við eðli sitt. Hvað svo sem segja má um nauðsyn og gagnsemi kvótakerfisins til að skapa útveginum svigrúm þá hefur það skapað óeðlilegt ástand í bæjum þar sem lífið er fiskur. Hafið er metnaðarfull og kröftug tilraun til athugunar leikhússins á þessari stöðu og hvert hún leiðir, bæði sálir og samfélag. Til þess er leikhúsið. Að þessu sinni vantar eitthvað upp á að kvikni í tundrinu, þótt hér og hvar leiftri snjallar lýsingar og glampi á beitt tilsvör þetta gamlárskvöld.



miðvikudagur, nóvember 01, 2017

Natan

Eftir Sölku Guðmundsdóttur og leikhópinn Aldrei óstelandi. Leikstjórn: Marta Nordal. Leikmynd: Axel Hallkell Jóhannesson. Búningar: Helga I. Stefánsdóttir. Tónlist og hljóðmynd: Kippi Kaninus (Guðmundur Vignir Karlsson). Aðstoð við hreyfingar: Valgerður Rúnarsdóttir. Lýsing: Jón Þorgeir Kristjánsson. Myndbandshönnun: Kjartan Darri Kristjánsson. Leikarar: Stefán Hallur Stefánsson, Edda Björg Eyjólfsdóttir, Birna Rún Eiríksdóttir og Kjartan Darri Kristjánsson. Rödd á myndbandi: Hjörtur Jóhann Jónsson. Leikhópurinn Aldrei óstelandi frumsýndi á Litla sviði Borgarleikhússins 26. október 2017.

Natan Satan

Það er okkur sem þjóð til mikils sóma hvað síðasta aftaka á Íslandi situr í okkur. Hversu mikið verra fólk værum við ef örlög þeirra Agnesar Magnúsdóttur og Friðriks Sigurðssonar skiptu okkur engu? Eða ef við teldum að þau hefðu augljóslega fengið það sem þau áttu skilið. Enginn vafi virðist leika á sekt þeirra. Aðild Sigríðar Guðmundsdóttur er líka næsta óumdeild. Svo má lengi deila um nákvæmlega hver verðskuldaði hvað. Nema við erum auðvitað löngu orðin sammála um að enginn verðskuldi dauðarefsingu. Og málsbætur eiga þau vitaskuld. Um það hefur tæpast ríkt nein þöggun. Myrkur og mótsagnakenndur persónuleiki Natans Ketilssonar hefur alla tíð verið viðfangsefni sagnaritara, sem eðlilega laðast að svona mönnum eins og flugur að ljósi, eða taðhrúgum. Aldarfarið sem Illugastaðamorðin eru einhverskonar endapunktur á er kjarninn í viðtekinni söguskoðun nútímans.

Hvað ætlar hinn metnaðarfulli og ígrundandi leikhópur Aldrei óstelandi að leggja til þessara mála, hvaða blæbrigði ætlar Marta Nordal og hennar fólk að draga fram?

Einfaldleiki, tærleiki og yfirvegun einkennir nálgunina eins og svo oft áður hjá þessum listfenga leikhópi. Þar hjálpast allt í umgjörðinni að. Stílhrein leikmynd Axels Hallkels Jóhannssonar sem er í senn nútímaleg og tímalaus, hljóðmynd Kippa Kaninus, lýsing Jóns Þorgeirs Kristjánssonar og sérdeilis gullfallegir búningar Helgu I. Stefánsdóttur og milt litróf þeirra draga athygli okkar að kjarna málsins.

En er kjarni málsins kjarni málsins? Eða réttara sagt: Hvað er hægt að hreinsa burt mikið af „óþarfa“ áður en sagan hættir að virka, áður en athafnir og tilfinningar persónanna verða of abstrakt til að skiljast og hreyfa við okkur? Marta, Salka Guðmundsdóttir og leikhópurinn dansar á þessari línu í Natan.

Verkið er skipulega byggt upp í kringum fjórar „tilgátur“ um orsakir og drifkrafta atburðanna: Ofbeldi, ágirnd, ástríðu og misnotkun, sem síðan eru fleygaðar með texta úr dómsorði og öðrum gögnum um skipulag aftökunnar, sem fluttir eru í hljóðnema en áhersla á listræna umgengni við hið talaða orð er eitt af aðalsmerkjum hópsins.

Auðvitað eru tilgáturnar allar „réttar“, samskipti fólksins á Illugastöðum bera öll þessi einkenni. Enda er sterkur samhljómur milli þátta. Þrúgandi andrúmsloft er grunntónninn. Það er alveg skýrt og vel útfært í hreyfimynstri og stuttum atriðunum, eða myndunum sem texti Sölku og leikhópsins dregur upp. Því styttri því beittari, fyrir utan síðan eintölin þar sem skáldið breiðir meira úr sér og fyllir út í sálarlífsmyndirnar.

Ekki nægjanlega samt. Því helsti galli verksins, það sem stendur áhrifum þess helst fyrir þrifum, er óskýr persónusköpun. Þar held ég að hin listræna stefna hreinsunar og eimingar vinni gegn markmiðunum. Við náum ekki nægu sambandi við þetta fólk, skiljum ekki aðstæður þess og flækt samskiptamynstur. Það er ekkert pláss í þessu verki, þessari nálgun, til að draga upp mynd af því samfélagi sem gerir atburðina mögulega.

Fyrir vikið verður Natan einhverskonar samræmdur heimilisharðstjóri, en ekki sá sérkennilega samsetti maður sem hann var, hvað þá barn síns mótandi tíma. Það þjóðskipulag og hugmyndafræði sem myndar farveg harmleiksins fær ekkert pláss. Meira að segja yfirþyrmandi sviðsnærvera Stefáns Halls Stefánssonar nýtist ekki hér til að skapa nauðsynlega spennu. Persónueinkenni stúlknanna tveggja eru dregnar eru of lauslegum, almennum dráttum. Það er greinilega sterk og virðingarverð ætlun höfunda sýningarinnar að rétta hlut þeirra Agnesar og Sigríðar, en það á virðist mér þátt í að gera þær of sviplausar. Agnes er vissulega keik og sterk í túlkun Eddu Bjargar Eyjólfsdóttur, en hún er eiginlega ekkert annað. Og það er ekki nóg. Eins hefur Birna Rún Eiríksdóttir alltof lítil tæki til að sýna okkur hvað stýrir gjörðum Sigríðar, hvernig manneskja hún er, og það sama á við um Friðrik Kjartans Darra Kristjánssonar.

Almennt má segja að sýningin sé fáguð um of. Hún er sennilega óskiljanleg þeim sem ekki þekkja sögu Illugastaðamorðanna og vita ekkert um samfélagsgerð fyrri alda á Íslandi. Hvers vegna drápu þau Natan? Það var ekki að ástæðulausu. Það var heldur ekki réttlætanlegt. Það verður bara skiljanlegt ef smáatriðunum er til skila haldið. Persónugerð allra sem við sögu koma. Atvikum aðdragandans. Sálarástandinu sem skapast í deiglu tiðarandans.

Án þessa erum við engu nær. Sýning Aldrei óstelandi hjálpar ekki til skilnings, en er fágað listaverk í sjálfu sér. Við krefjumst annars og meira af einum af okkar fremstu sjálfstæðu leikhópum.

þriðjudagur, október 31, 2017

Risaeðlurnar

Eftir Ragnar Bragason í leikstjórn höfundar. Leikmynd: Halfdan Pedersen. Búningar: Filippía I. Elísdóttir. Tónlist: Mugison. Hljóðmynd: Kristján Sigmundur Einarsson. Lýsing: Jóhann Friðrik Ágústsson. Leikarar: Edda Björgvinsdóttir, Pálmi Gestsson, Guðjón Davíð Karlsson, Birgitta Birgisdóttir, Hallgrímur Ólafsson og María Thelma Smáradóttir. Frumsýning á Stóra sviði Þjóðleikhússins 20. október 2017, skrifað um 3. sýningu 27. október 2017.

Fulltrúar lands og þjóðar

Þessa dagana ómar stjórnmálaþras í eyrum okkar og höfði. Þá rifjast upp að þegar frambjóðendur sem vilja breyta forgangsröðinni eru krafðir svara um hvað megi skera niður í ríkisútgjöldum er utanríkisþjónustan næstum alltaf það fyrsta sem nefnt er. Sem er ekkert skrítið. Sendiráðin í huga okkar, sem þekkjum þar ekkert til, eru ekki svo frábrugðin þeim sem Ragnar Bragason hefur hugsað upp og sett á svið í Þjóðleikhúsinu núna í haust. Auðvitað ekki alveg svona gegndarlaust glórulaus, en samt.

Það er nú meira pakkið sem er fulltrúar okkar í Washington. Elliði sendiherra er graðkall af gamla skólanum, og hefur tekist að halda þjóðrembuárunni ótrúlega hreinni þrátt fyrir að hafa eytt starfsævinni í stórborgum heimsins, með Jónas og Einar Ben sem sínar stoðir og styttur. Frú Ágústa gefur honum lítið eftir í þröngsýni og hefur fyrir löngu stirðnað í innantómum hirðsiðum atvinnugestgjafans og andlausu hannyrðabjástri. Svo eru þau auðvitað drykkfelld. Segir sig sjálft.

Ung og sjálfhverf listakona snapar sér kvöldverð í sendiherrabústaðnum, enda bætir hún það upp sem hana skortir af hæfileikum og erindi með skarpri innsýn í hvernig kaupin gerast á eyrinni. Í eftirdragi er kærastinn Albert, ósköp venjulegur strákur sem elskar hana Bríeti sína Ísold „ekki viturlega, en hóflaust“, en á að öðru leyti lítið sameiginlegt með Óþelló.

Í eldhúsinu puðar hin asíska Lí Na, eins og móðir hennar áður. Hana hafa sendiherrahjónin alið upp og „íslenskað“ þó líklega hafi hún aldrei fengið að koma „heim“. Þriðja kynslóð mun fæðast eftir fjóra mánuði. Og í garðhýsinu býr sonurinn Sveinn Elliði, sem ber syndir fjölskyldunnar.

Viss form- og efnisleg togstreita einkennir verkið og stendur áhrifamætti þess talsvert fyrir þrifum. Annars vegar er hér grimmilegur svartur gamanleikur þar sem ýmsir lestir (sjálfselska, þjóðhverfa, losti og græðgi) eru ýktir og þeir sem þá bera dregnir sundur og saman í háði. Hins vegar er drifkraftur Risaeðlanna af ætt fjölskyldu- og stofudramans, þar sem leyndarmál afhjúpast og fornar syndir kalla á uppgjör og yfirbót.

Þetta hristist ekki sérlega vel saman. Það stendur groddalegu gríninu fyrir þrifum hvað höfundi virðist liggja mikið á hjarta um spillt hugarfar þessa fólks, hvað honum virðist þrátt fyrir allt liggja mikið á hjarta. Og það ómerkir dramað hvað persónurnar eru undarlega einvíðar í þjónustu hlátursins, og hvað byggingin – framvindan – er veik og fyrirsjáanleg. Verst er samt tilfinningin að Ragnari þyki þetta fólk svo fyrirlitlegt það sé eiginlega ekki áhugavert. Það er að segja sendiherrahjónin og listakonan. Sambýlismaðurinn, húshjálpin og sonurinn eru ekki jafn mikið pakk, en fara fyrir vikið undir radar höfundarins og hverfa manni einkennalaus úr minni.

Eða myndu gera það ef leikhópurinn væri ekki svona ágætur, og leikstjórinn Ragnar yfirvegaður, ef kannski ekki beinlínis innblásinn, í útfærslu sinni á gölluðum afrakstri höfundarins Ragnars. Edda Björgvinsdóttir og Pálmi Gestsson hafa náttúrulega hátt í ævistarf að baki við að lenda hláturreplikkum í hraðsoðnum grínhandritum og klikka aldrei hér, ekki frekar en í Gervahverfi eða Spaugstofunni. Pálmi gæti sennilega leikið svona hrokakallpung sofandi, og þá Edda svona hégómlega, laundrukkna sjálfsblekkingarkellingu. Þessi hlutverk gera engar merkilegar kröfur á þessa þaulreyndu kómíkera, enda klikkuðu þau aldrei. Ágústa að hringja eftir þjónustustúlkunni er einn af hápunktum sýningarinnar. Eða þá Elliði langfullur að gráta það að vera ekki sendiherra stærra lands, þegar kyngetan bregst honum á ögurstund.

Öllu eftirtektarverðara er afrek Birgittu Birgisdóttur, sem nær að sýna okkur merkilega heilsteypta sjálfhverfuprinsessu. Það eru vissulega fáir drættir í Bríet Ísold en þeir eru hér dregnir skarpt og skýrt. Bjóðandi fleðulætin gagnvart sendiherranum eru hrollvekjandi yndisleg, sem og útreiknaður kuldinn í garð unnustans sem Hallgrímur Ólafsson ljær sannfærandi hversdagsmannsþokka. María Thelma Smáradóttir fær vonandi fljótlega bitastæðara tækifæri en hina óskýru Lí Nu, því hún gerir það litla sem hún þarf að gera ákaflega vel. Hlutverk Sveins Elliða er að sönnu ákaflega vannært en Guðjón Davíð Karlsson nær samt að minna leikhúsgesti á það sem við sáum í Húsinu í fyrra, að hann ræður alveg yfir alvarlegri nærveru.

Umgjörðin öll er fagmannleg. Leikmynd Halfdans Pedersen sérlega þénug og falleg og möguleikar hringsviðstækninnar nýttir af hófstilltri fimi. Búningar sendiherrahjónanna sannfærandi hjá Filippíu I. Elísdóttur, en myndi ung og djörf listakona mæta í svona boð í svona ljótum og gamaldags kjól? Hvað veit ég? Ég veit allavega að það er bannað að láta persónur í svona raunsæislegum leikheimi fara að heiman með augljóslega tóma ferðatösku eins og hér gerist.

Að flestu öðru leyti er þessu verki sýndur allur sá fagmennskusómi sem Þjóðleikhús verður að gera. Um hitt má deila, hvaða erindi Risaeðlurnar eiga upp á stóra svið hússins. Sem gamanleikur er það ágætt en ekki leiftrandi. Sem greining á ástandi fólks og samfélags er verkið því miður einstaklega klisjulegt, einfeldningslegt og grunnt. Skotmörkin eru of auðveld, framvindan of formúlukennd, leikslokin allt of fyrirsjáanleg. Það er augljóst að Ragnari Bragasyni liggur fleira á hjarta en þörf fyrir að kitla hláturtaugarnar. En þurfum við í alvörunni allt þetta batterí til að segja okkur að langfullir þjóðrembdir kallar eru ömurlegir, konurnar sem kóa þá brjóstumkennanlegar og hæfileikasnauðir listamenn fyrirlitlegir?

Er það ekki svona sirka eins gamaldags, þunglamalegt og óhagkvæmt og, tjah, utanríkisþjónustan?



þriðjudagur, október 24, 2017

Guð blessi Ísland

Eftir Mikael Torfason og Þorleif Örn Arnarsson. Leikstjórn: Þorleifur Örn Arnarsson. Leikmynd: Ilmur Stefánsdóttir. Búningar: Sunneva Ása Weisshappel. Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmundsson. Danshöfundur: Aðalheiður Halldórsdóttir. Tónlist: Katrín Hahner. Hljóð: Baldvin Þór Magnússon. Leikgervi: Sunneva Ása Weisshappel og Elín S. Gísladóttir. Myndband: Elmar Þórarinsson. Leikarar: Aðalheiður Halldórsdóttir, Arnmundur Ernst Backman, Brynhildur Guðjónsdóttir, Halldóra Geirharðsdóttir, Halldór Gylfason, Hilmar Guðjónsson, Hjörtur Jóhann Jónsson, Kristín Þóra Haraldsdóttir, Maríanna Clara Lúthersdóttir og Örn Árnason. Frumsýning á Stóra sviði Borgarleikhússins föstudaginn 20. október 2017.

Óreiðumenningin

Eins og gjarnan á sýningum Þorleifs Arnar Arnarssonar er eitt lykilaugnablik hennar utan hefðbundins sýningartíma. Í hléi rúlla fréttamyndir frá hrundögum, í kringum fall Glitnis, og rétt áður en leikarar hefjast handa á ný er þar talað við Þorstein Má Baldvinsson, stjórnarformann bankans. Hann er harla óhress með að vera búinn að missa bankann sinn og jafnvel harðmæltari en hversdags og þegar hann er spurður hvort hann sjái einhverja sök hjá bankanum, eitthvað í framferði og stefnu sem hefði átt þátt í því hvernig fór, fer hann með hina klassísku trúarjátningu valdakalla með allt niðrum sig: að það sé óþörf og fráleit tíma- og orkusóun að horfa til baka. Auðvitað gerir hann það. Af þeirri heiðbjörtu, manni liggur við að segja helbláu, sannfæringu sem leikari í absúrdleikriti þarf alltaf að leggja í replikkurnar sínar.

Á níu ára afmæli þessa viðtals erum við enn að horfa til baka, og sér ekki fyrir endann á því verkefni. Enn er eins og hrunið hafi bæði verið rætt í kaf, krufið til mergjar, og svo á hinn bóginn alls ekki greint eða skýrt nægjanlega. Það er enn að „þvælast fyrir okkur“. Stundum erum við líklega aðeins líkari Pétri Gunnlaugssyni á sínu frægðarkorteri á blaðamannafundinum í Iðnó en við kærum okkur um að vita. Tilbúin að fullyrða og slá föstu einhverju sem byggist meira á óskhyggju og afstöðu en staðreyndum. Það er svo yfirþyrmandi mikið af þeim. Rannsóknarskýrslan er yfir 2.000 síður og segir ekki allt. Pétur fær að vera með í sýningunni, Örn Árnason fer glæsilega með korterið. Fyndið. Fyndnara en fyrirmyndin, sem er auðfundin á YouTube? Eiginlega ekki.

Hvað getur leikhúsið gert? Alltaf er það nú lykilspurningin í verkum Þorleifs og Mikaels Torfasonar, að minnsta kosti jafnfætis hverju því efni sem vinna skal úr og miðla. Hvernig nýtast möguleikar formsins, tækni leiksviðsins og aðferðir sviðslistamanna við rannsókn og framsetningu efnisins? Við því fæst auðvitað ekki endanlegt svar núna, frekar en endranær. Atriðin í þessari revíuformuðu sýningu hitta sum í mark, önnur síður. Eitt hittir þennan áhorfanda en segir sessunaut hans ekki neitt. Svo kemur nýtt. Einn hlær hér, annar þar. Þetta er Skaupið. Er þetta fyndnara eða beittara en skaupin eftir hrun? Eiginlega ekki. En dýpra? Sannara? Ég er ekki heldur viss um það.

Ég veit ekki heldur hvort það er ósanngjörn nýjabrumsgræðgi í mér að finnast sumt af aðferðunum og nálguninni sem naut sín svo vel í Njálu og Álfahöllinni ekki vinna af nægjanlegum krafti fyrir kaupinu sínu hér. Kitsuðu skrautbúningarnir hennar Sunnevu Ásu Weisshappel til dæmis. Og það hvernig leikararnir sjálfir birtast okkur meðfram persónunum sínum. Áreitisofgnótt sem stundum hellist yfir í umgjörð, leikmunum, tónlist, myndböndum og lýsingu. Og ekki síst sú gegnumgangandi afstaða að helst þurfi allt að orka tvímælis. Allt þurfi að hverfast í kaldhæðni, speglast í afstöðu leikendanna, haldast opið á einhvern hátt. Dæmi um þetta í Guð blessi Ísland er hvernig móðursýkisleg og ýkt túlkuð reiðiköst ómerkja sjálfshjálparræðu Björgúlfs Thors (eins og þess væri nú þörf). Annað er þegar Ingibjörg Kristjánsdóttir flytur sína klisjulegu fjallgöngupredikun en missir sig aftur og aftur í bræðiköst yfir hlutskipti eiginmannsins, Ólafs Kvíabryggjufanga.

Skemmtilegasta hugmyndin í sýningunni, sú sem mesta eldsneytið er í, er góðu heilli ein þeirra sem er gegnumgangandi. Lottóhugmyndin. Hvernig stöðugt er verið að draga í Lottóinu, við minnt á til hve mikils sé að vinna og gefið skemmtilega í skyn að stundum sé kannski vitlaust gefið. Einkum þó hin brilljant lína sem endurtekur sig nokkrum sinnum í ólíkum myndum: að það sé hægt að vera góður í Lottói. Að sigur í þessum leik líkindanna sé í krafti einhverra verðleika. Er trú á þessa firru kannski kjarninn í ógæfunni? Ætli mitt eftirlætisatriði í Guð blessi Ísland verði ekki hinn klaufski og augljóslega snaróheiðarlegi Ólafur Ólafsson Hilmars Guðjónssonar að stýra þessari vél.

Versta atriðið er síðan aðdragandinn að fyrrnefndri ræðu Kvíabryggjugrasekkjunnar, þegar leikhópurinn flytur tónverk sem afsökunarbeiðni til þýskra banka fyrir tap þeirra á viðskiptum við snillingana okkar. Ef maður setur upp greiningargleraugun má alveg lesa út úr því einhverja meiningu um innistæðulaust sjálfsöryggi fólks sem veit ekkert hvað það er að gera. Eða jafnvel einhverja pína banal túlkun á „falskri iðrun“. Aðallega er það samt bara leiðinlegur hávaði, blessunarlega stuttur.

Í heildina er sjónarhorn sýningarinnar merkilega þröngt. Hér er lítið sem ekkert grúskað í aðdragandanum; hinum sögulegu, hagfræðilegu eða sálrænu djúprótum hrunsins. Kannski eins gott, því mikið skelfilega er vandræðalegt að sjá montnu Kaupthinking-auglýsinguna og að þurfa enn og aftur að sitja undir eðlishyggjuþvælunni úr Ólafi Ragnari og Borgarnesræðu Ingibjargar Sólrúnar. Að öðru leyti erum við að mestu stödd síðustu sólarhringana í aðdraganda yfirtöku Glitnis og síðan í áfallastreitu og eftirmálunum eins og þau horfa við helstu leikmönnum. Útrásarvíkingum og svo manninum sem mætir á svæðið með goðsagnakenndum stæl undir eigin þematónlist snemma leiks.

Það er einhvern veginn allt í senn: óþolandi, óhjákvæmilegt og stórkostlegt að Davíð Oddsson skuli yfirtaka þessa sýningu eins og hann tók yfir banka óreiðumannanna. Það segir sig sjálft að það var óhjákvæmilegt. Stórkostlegt er það vegna þess hvernig bæði handritshöfundur og leikkona fara á kostum í að vinna úr efniviðnum. Óþolandi vegna þess að þrátt fyrir allt plássið sem hann tekur þá eru varla nokkur spurningarmerki sett við nokkuð sem hann segir eða gerir, alla vega ekki af neinum marktækum persónum; hér hafa allir eigið skinn að verja. Það fellur utan verkefnis sýningarinnar – Guð blessi Ísland er ekki um einkavæðingu, nýfrjálshyggju, reiðareksstefnu í eftirlitsmálum eða Eimreiðarhópinn – og svo er þetta jú hann Davíð og við vitum hvernig hann er.

Og hvílíkur Davíð! Hvernig Brynhildur Guðjónsdóttir nær í alveg hæfilega mikið af kækjum og einkennum þessa auðþekkta manns, hvernig Mikael Torfason hefur augljóslega notið þess að nostra við málsniðið, hvernig Brynhildur hefur öll völd á sviðinu þegar hún kærir sig um, dyggilega studd auðvitað af leikhópnum. Hvernig allt sem hún segir er alltaf svo augljóslega það eina rétta. Og síðast en ekki síst, þegar Davíð lætur svo lítið að ræða við leikarana sjálfa. Þar sést þó að það er enn bensín á þeirri brellu að færa til skilin milli leiks og „raunveruleiks“.

Að öðru leyti er farið hæfilega kæruleysislega og „pragmatískt“ með umbreytingu leikhópsins í þekktar persónur. Það er til dæmis dálítið fyndið hvernig Kristín Þóra Haraldsdóttir virðist nánast enga tilraun gera til að líkjast Hannesi Hólmsteini, en verður stundum talsvert lík öðrum talsmanni og varðhundi, Sean Spicer í túlkun Melissu McCarthy. Kannski útsmogin og vel útfærð vísun, mögulega samt bara tilviljun. Aðallega er aðdáunarverð samvinnuorka og sannfæring í leikhópnum og fimin við að hoppa í og úr hlutverkum, og koma þess á milli „nakin fram“ í eigin persónu leikur í höndum þeirra allra.

Þau syngja líka fallega. Mér finnst samt vanta svolítið upp á sniðugheitin í lagavali. Upphafshluti „Bohemian Rhapsody“ smellpassar auðvitað, en setur samt einhvern veginn ekkert nýtt svif á hugsanir okkar um hrunið. Við vitum vel að það orkar mjög tvímælis hvort það var „real life“ eða „fantasy“. Okkur leið – og líður sumum enn – eins og við séum „caught in a landslide“. Revíur þurfa beittari gamanvísur en þessa.

Guð blessi Ísland er kraftmikil sýning, stundum fyndin, sjaldnast hugvekjandi, fimlega leikin, útfærð og hönnuð á öllum póstum. Íburðarmikil revía sem minnir okkur á nokkur mikilsverð atriði varðandi þennan þáttaskilaatburð í Íslandssögunni, en það er lítið um nýja eða spennandi vinkla. Spurningunni um hvað leikhúsformið hefur til málanna að leggja er enn ósvarað, en atlögur Þorleifs, Mikaels og félaga þeirra að svari halda áfram að vera áhugaverðar.

þriðjudagur, október 17, 2017

Faðirinn

Eftir Florian Zeller. Íslensk þýðing: Kristján Þórður Hrafnsson. Leikstjórn: Kristín Jóhannesdóttir. Leikmynd: Stígur Steinþórsson. Búningar: Þórunn María Jónsdóttir. Lýsing: Halldór Örn Óskarsson. Tónlist: Borgar Magnason. Hljóðmynd: Elvar Geir Sævarsson og Borgar Magnason. Leikarar: Eggert Þorleifsson, Edda Arnljótsdóttir, Harpa Arnardóttir, Ólafía Hrönn Jónsdóttir, Sveinn Ólafur Gunnarsson og Þröstur Leó Gunnarsson. Frumsýning í Kassanum í Þjóðleikhúsinu fimmtudaginn 12. október 2017.

Á útleið


„Þetta er ekkert flókið, það eru tvær manngerðir í heiminum. Annars vegar þeir sem fá sér sykur út í kaffið og svo hinir. Það sem öllu skiptir er að gera sér ljóst hvorum hópnum maður tilheyrir.“

Heimsmynd Andrés, aðalpersónu Föðurins eftir franska leikskáldið og rithöfundinn Florian Zeller, er heimsmynd verkfræðingsins. Nákvæmni, stundvísi og viðtekið stigveldi er umhugsunarlaust í hávegum haft.
Einnig stuðandi hreinskilni sem iðulega fer yfir strikið út í grimmd sem líklega er oftast ómeðvituð, en mögulega ekki alltaf. Sérstaklega í samskiptum við dótturina Anne, og sérstaklega þar sem André er að gamlast og er smátt og smátt að missa tökin, hætta að gera sér ljóst hvort hann er maður tveggja sykurmola eða ekki.

Grunnhugmynd verksins er ákaflega snjöll. Zeller nýtir sér þá staðreynd að áhorfandinn þekkir ekki þetta fólk og veit almennt ekki hvað gerist næst og setur hann í spor Andrés þar sem heimur hans liðast í sundur og fyllist af óvissu og ógnum. Þetta tekst á stundum einstaklega vel, með hrollvekjandi áhrifum. Jafnframt fylgjumst við með álaginu sem ástand Andrés og krefjandi persónuleiki leggur á hans nánustu, hvernig dóttir hans glímir við og vinnur úr bæði hversdagslegum uppákomum og tilfinningum sem samvera með André kveikja. Höfundur hefur valið að halda þeim þráðum, kringumstæðum Andrés, einföldum og dæmigerðum, þetta fólk getur staðið fyrir nánast hverja sem er í svipuðum kringumstæðum. Skiljanleg ákvörðun, en gerir verkið dálítið sviplaust og formlegt. Dæmisaga frekar en raunverulegar kringumstæður lifandi fólks með öllum sérkennum, sögu og tiktúrum sem einkenna okkur. Eðlilega hljómandi þýðing Kristjáns Þórðar Hrafnssonar kemur þessu látlausa eðli textans vel til skila.

Kristín Jóhannesdóttir vinnur gegn þessari deyfð í verkinu með ýmsum ráðum í túlkun sinni. Þeirra veigamestar eru hvernig persónurnar í kringum André eru málaðar sterkari litum en textinn virðist kalla á. Á stundum reynir um of á þanþol hans, eins og til dæmis í skoplegri tilraun Anne og sambýlismannsins til að eiga náið samneyti ofurölvi.

Harpa Arnardóttir er annars sannfærandi og kröftug í hlutverki Anne, full af spennu og óþoli í sínum erfiðu aðstæðum. Þröstur Leó Gunnarsson er einnig prýðilega trúverðugur sem Pierre, sem reynir hvað hann getur að halda sig til hlés og lúta vilja konu sinnar, en hafa jafnframt áhrif á hann.

Ýkjukennd og gleðikonuleg túlkunin á persónu heimilishjálparinnar þykir mér sérkennileg ákvörðun. Hún verður vissulega fyndin í athyglisbresti sínum hjá Eddu Arnljótsdóttur, og samleikur þeirra Hörpu þegar Anne er að átta sig á hvers konar fyrirbæri er komið inn á gólf hjá henni er skemmtilegur, en erfitt er að sjá að erindi eða áhrifamætti verksins sé þjónað með þessari túlkun. Fyrir utan að erfitt er að skilja hvað er unnið með því að fela hlutverkið ekki leikkonu á réttum aldri, en fram kemur að Laura er um þrítugt. Ólafía Hrönn Jónsdóttir og Sveinn Ólafur Gunnarsson skila sínum litlu hlutverkum með sóma.

Svo virðist sem ætlun Kristínar sé að styrkja þá tilfinningu áhorfandans að hann horfi á verkið allt með augum aðalpersónunnar, líka þá hluta þar sem André er ekki á sviðinu. Það held ég sé ekki sérlega gagnleg ákvörðun. Ráðvilla Andrés þarf held ég þvert á móti að standa í skýrri andstöðu við trúverðugan, rökréttan og raunsæislega teiknaðan hversdag, til að öllum slagkraftinum í stefnumóti hans við ástand sitt sé til skila haldið.

Þessi afstaða endurspeglast í áferðarfallegri leikmynd Stígs Steinþórssonar. Hin mjög svo stofnanalega stofa sem myndar umgjörð sýningarinnar tekur breytingum eftir því sem líður á verkið, en það hversu kaldranaleg og óheimilislega uppstillt hún er frá upphafi dregur úr áhrifunum af þeim breytingum. Gerir áhrifin vitræn frekar en tilfinningaleg. Tæknilegum möguleikum veggjanna, í samspili við lýsingu Halldórs Arnar Óskarssonar, er aftur á móti beitt á verulega sláandi hátt áður en yfir lýkur. Tónlist Borgars Magnasonar er líka hið besta innlegg í andrúmsloftið og búningar Þórunnar Maríu Jónsdóttur styðja á látlausan hátt við túlkun leikenda.

Það verður síðan að segjast eins og er að tækni- og túlkunarlegar efasemdir mínar hverfa nánast algerlega í skuggann af frammistöðu aðalleikarans. Hér nær Eggert Þorleifsson að setja alla sína þrautþjálfuðu nákvæmni í tímasetningum, allt sitt glæsilega næmi í náttúrulegri meðferð texta, í þjónustu makalaust vel unninnar persónusköpunar. Hrokabrynja Andrés í byrjun, brestirnir sem smátt og smátt koma í hana uns hann stendur berskjaldaður með hana molnaða í kringum sig; allt er þetta jafn trúverðugt, sannfærandi og áhrifaríkt í meðförum Eggerts.

Fátt er eins æsandi í leikhúsi og stjörnuleikur í þessum gæðaflokki. Það er þetta sem svo margir leikhúsgestir eru komnir til að sjá. Það kemur auðvitað engum á óvart að Eggert Þorleifsson geri leikhúsið heimsóknarinnar virði. Hitt er gott að láta minna sig á, að stjörnuframmistaða og leiksigrar eru ekki bara flugeldasýningar eða afreksíþróttir. Við færumst nær persónunum. Skiljum þær betur, látum örlög þeirra okkur varða. Leikrit Florians Zeller vill með sinni snjöllu uppbyggingu gefa okkur innsýn í hugarheim sem eðli máls samkvæmt er okkur lokaður. Eggert lýkur honum upp og býður okkur inn. Það boð ættu sem flestir að þiggja.